Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 maja 2024 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący:	SSA Małgorzata Zwierzyńska
Protokolant:	sekretarz sądowy Mariusz Neumann

po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2024 r. w Gdańsku

na rozprawie

sprawy z powództwa K. S., D. K. i M. K.

przeciwko (...) Bank (...) w W. prowadzący w Polsce działalność za pośrednictwem oddziału: (...) Bank (...) (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce z siedzibą w W.

o ustalenie i zapłatę

na skutek apelacji pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w Toruniu

z dnia 7 grudnia 2022 r. sygn. akt I C 462/22

I.  oddala apelację;

II.  zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 8.100 zł (osiem tysięcy sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty.

SSA Małgorzata Zwierzyńska

Sygn. akt I ACa 538/23

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w Toruniu wyrokiem z dnia 7 grudnia 2022 r. w sprawie z powództwa K. S., D. K. i M. K. przeciwko (...) Bank (...) (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce orzekł następująco:

I  ustalił, że umowa kredytu nr (...) z 8 lutego 2008 r. jest nieważna;

II  zasądził od pozwanego (...) Bank (...) w W., prowadzącego w Polsce działalność za pośrednictwem oddziału (...) Bank (...) (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce na rzecz powódki K. S.:



kwotę 43 543,12 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 8 kwietnia 2022 r. do dnia zapłaty;



kwotę 20 720,10 franków szwajcarskich z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 8 kwietnia 2022 r. do dnia zapłaty;

III  zasądził od pozwanego (...) Bank (...) w W., prowadzącego w Polsce działalność za pośrednictwem (...) Bank (...) (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce na rzecz powodów K. S., D. K. i M. K. kwotę 11 851 zł tytułem zwrotu kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje:

W 2008 r. K. S. podjęła decyzję o kupnie mieszkania. Okazało się, że nie ma zdolności kredytowej do zaciągnięcia kredytu, poprosiła więc siostrę M. K. i jej męża D. K. o przystąpienie do umowy. K. S. szukała oferty jak najtańszego kredytu, udała się do oddziału (...) w T., gdzie przedstawiono jej ofertę kredytu we franku szwajcarskim. Pracownik banku zapewniała ją, że frank jest stabilną walutą, wahania wynoszą maksymalnie do 1 złotego, a kredyt jest bezpieczny. Wówczas powodowie zdecydowali się na złożenie wniosku o udzielenie im kredytu, uznając ofertę banku za dobrą. We wnioskach z dnia 10 grudnia 2007 r. powodowie wnieśli o udzielenie im kredytu hipotecznego (...) zakup mieszkania w T., przy ul. (...). Wnioskowali o kredyt w łącznej kwocie 205 000 zł, w walucie CHF, na okres 480 miesięcy. Załącznikiem do wniosku kredytowego był dokument, którego treść została zredagowana przez (...), pt. „Oświadczenie Wnioskodawcy związane z ubieganiem się o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej”. Powodowie złożyli swoje podpisy, oświadczając w związku z ubieganiem się o kredyt hipoteczny indeksowany kursem waluty obcej, iż zostali zapoznani przez pracownika banku z kwestią ryzyka kursowego w przypadku udzielenia kredytu indeksowanego do waluty obcej, oraz że: będąc w pełni świadomymi tego ryzyka rezygnują z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych i dokonują wyboru zaciągnięcia kredytu indeksowanego do waluty obcej, znane im są postanowienia „Regulaminu kredytu hipotecznego udzielanego przez (...) w odniesieniu do kredytów indeksowanych do waluty obcej, zostali poinformowani, że aktualna wysokość kursów waluty obcej jest dostępna w placówkach banku, są świadomi, że: ponoszą ryzyko kursowe związane z wahaniem kursów waluty, do której indeksowany jest kredyt, ryzyko kursowe ma wpływ na wysokość zobowiązania względem banku wynikającego z umowy o kredyt oraz na wysokość rat spłaty kredytu, kredyt zostanie wypłacony w złotych na zasadach opisanych w ww. regulaminie, saldo zadłużenia kredytu wyrażone jest w walucie obcej, a raty kredytu wyrażone są w walucie obcej i podlegają spłacie w złotych na zasadach opisanych w ww. regulaminie. Decyzją Departamentu Kredytów Hipotecznych z dnia 4 lutego 2008 r. wniosek rozpatrzony został pozytywnie. Powodom przyznany został kredyt hipoteczny w kwocie 195 300 PLN w walucie CHF. W dniu 8 lutego 2008 r. została sporządzona umowa o kredyt hipoteczny nr (...) pomiędzy (...) S.A. Spółka Akcyjna Oddziałem w Polsce z siedzibą w W. a powodami K. S., D. K. i M. K.. Mocą tejże umowy bank udzielił im kredytu w kwocie 195 300 zł na zakup lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym, modernizację i koszty dodatkowe związane z udzieleniem kredytu, na okres 204 miesięcy. Przedmiotem finansowania jest własność nieruchomości w T., przy ul. (...). Kredyt jest indeksowany do waluty obcej CHF (§ 2 umowy). Zgodnie z § 3 umowy kredyt jest oprocentowany według zmiennej stopy procentowej (3,43500% w stosunku rocznym na dzień sporządzenia umowy), ustalanej jako sumę zmiennej stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz stałej marży banku w wysokości 0,75 p.p. Wypłata kredytu realizowana miała być jednorazowo, po spełnieniu warunków uruchomienia kredytu, w tym tych określonych w decyzji kredytowej, na podstawie złożonej w banku przez kredytobiorców pisemnej dyspozycji wypłaty środków z kredytu (§ 5 umowy). Spłaty kredytu miały być natomiast dokonywane przez kredytobiorców w 480 miesięcznych ratach równych, w tym w okresie karencji wyłącznie raty odsetkowe, pobierane ze wskazanego przez kredytobiorców rachunku bankowego (§ 6 umowy). Docelowym zabezpieczeniem spłaty kredytu miała być pierwsza hipoteka kaucyjna do kwoty 390 600 zł ustanowiona na rzecz banku na własności nieruchomości będącej przedmiotem finansowania oraz cesja praw na rzecz banku z polisy ubezpieczenia ww. nieruchomości/budowy od ognia i innych zdarzeń losowych (§ 7 umowy). Integralną częścią umowy jest „Regulamin kredytu hipotecznego udzielanego przez (...) (§ 1 ust. 2 umowy), który określa warunki udzielania kredytu hipotecznego osobom fizycznym. W § 2 regulaminu zostały wyjaśnione definicje w nim użyte. Przez kredyt indeksowany do waluty obcej należało rozumieć kredyt oprocentowany według stopy procentowej opartej na stopie referencyjnej dotyczącej waluty innej niż złote, którego wypłata oraz spłata odbywać się miała w złotych, w oparciu o kurs waluty obcej do złotych, według Tabeli (pkt 2). Tabelą jest tabela kursów walut obcych obowiązująca w banku (pkt 12). W dalszej części regulaminu określone zostały m.in. zasady uruchomienia kredytu oraz jego spłaty. Zgodnie z § 7 ust. 4, w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wypłata kredytu następowała w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu lub poszczególnych transz. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone jest w walucie obcej i obliczane według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu lub wypłacie poszczególnych transz. O aktualnym saldzie zadłużenia kredytobiorcy mieli być informowani listownie, przy okazji informacji o wysokości rat spłaty kredytu, na podstawie postanowień § 11 regulaminu. Z kolei raty kredytu podlegające spłacie, w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, miały być wyrażone w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane z rachunku bankowego wskazanego w umowie według kursu sprzedaży, zgodnie z Tabelą obowiązującą w banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu. Jeżeli dzień wymagalności raty kredytu przypadać miał na dzień wolny od pracy, zastosowanie miał mieć kurs sprzedaży, zgodnie z Tabelą obowiązującą w banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (§ 9 ust. 2 pkt 1 i 2 regulaminu). W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej wcześniejsza spłata miała być dokonywana w oparciu o kurs sprzedaży, zgodnie z Tabelą obowiązującą w banku w momencie realizacji dyspozycji (§ 13 ust. 7 regulaminu). Kolejnym załącznikiem do umowy było „Oświadczenie kredytobiorcy zw. z zaciągnięciem kredytu zabezpieczonego hipoteką”. Powodowie składając podpis pod treścią tegoż dokumentu oświadczyli w związku z zawarciem umowy o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej, że zostali zapoznani przez pracownika banku z kwestią ryzyka kursowego w przypadku udzielenia kredytu indeksowanego do waluty – w tym zakresie treść oświadczenia kredytobiorców jest jednakowa z treścią „Oświadczenia Wnioskodawcy związanego z ubieganiem się o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej” podpisanego przez powodów przy składaniu wniosku kredytowego. Powodowie celem podpisania umowy stawili się do oddziału banku. Nie było możliwości zabrania projektu gotowej umowy do domu. Pracownik banku nie omawiał szczegółowo jej postanowień, w tym nie tłumaczył kwestii związanych z zastosowaniem w umowie kursów z tabeli banku. Częściowo powodowie nie rozumieli treści umowy, ale uważali bank za instytucję zaufania publicznego i dlatego nie zgłaszali wątpliwości. Powodowie nie wiedzieli też o tym, czy mogą negocjować jakiekolwiek warunki umowne. W chwili zawarcia umowy powodowie nie prowadzili żadnej działalności gospodarczej. Kredyt wypłacony został w złotych jednorazowo w dniu 3 marca 2008 r. w kwocie 195 300 zł, następnie przeliczonej dla celów ustalenia salda zadłużenia na franki szwajcarskie według kursu banku 2,2290 i stanowiącej równowartość 87 617,77 CHF. Spłat kredytu dokonywała K. S.. W okresie od dnia 3 kwietnia 2008 r. do 3 grudnia 2021 r. uiściła na rzecz pozwanego banku w wykonaniu umowy kwotę 43 543,12 zł i 20 720,10 CHF. Pozwany (...) Bank (...) z siedzibą w W. (Austria) Oddział w Polsce jest następcą prawnym (...) S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce. W dniu 3 grudnia 2021 r. powodowie skierowali do pozwanego banku reklamację w trybie art. 3 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego i o Rzeczniku Finansowym. W odpowiedzi z dnia 10 grudnia 2021 r. pozwany bank poinformował, że kwestionuje wszelkie zarzuty i roszczenia postawione w reklamacji, jako pozbawione podstaw faktycznych i prawnych.

W ocenie Sądu a quo powództwo zasługiwało na uwzględnienie w całości.

Sąd I instancji uznał, że zarzut przedawnienia nie zasługiwał na uwzględnienie. Roszczenie pieniężne powódki o zwrot nienależnego świadczenia podlega obecnie sześcioletniemu przedawnieniu (art. 118 k.c.), a przed dniem 9 lipca 2018 r. termin ten wynosił dziesięć lat. Sąd Okręgowy podzielił pogląd wyrażony w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasadzie prawnej z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, zgodnie z którym kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. Termin przedawnienia może rozpocząć bieg dopiero od tej daty (art. 120 § 1 zdanie drugie k.c.). Nawet jeżeli przyjąć, że bieg terminu przedawnienia rozpoczął się wcześniej, to powodowie dochodzili w niniejszym postępowaniu zwrotu jedynie tych rat, które zostały przez nich uiszczone w okresie od września 2011 r., czyli obejmującym 10 lat przed wniesieniem pozwu.

Mając na względzie art. 189 k.p.c., Sąd I instancji wskazał, iż na gruncie rozpoznawanej sprawy intencją stron było nawiązanie wieloletniego stosunku prawnego, który – zgodnie z treścią umowy – miał istnieć aż do 2048 r. Do momentu zamknięcia rozprawy obie strony wykonywały obowiązki wynikające z umowy, a przy tym nie doszło do zapłaty wszystkich świadczeń wynikających z umowy w jej dosłownym brzmieniu. Zdaniem Sądu Okręgowego, w tym stanie rzeczy po stronie powodów występuje obiektywna potrzeba ustalenia istnienia stosunku prawnego nawiązanego z bankiem przez zawarcie umowy kredytu, niezależnie od istnienia po jego stronie roszczenia o zwrot spełnionych świadczeń pieniężnych. Sąd ten dodał, że ustalenie istnienia tego stosunku wpływa także na zakres obowiązków powodów wobec banku, w tym na rodzaj i zakres ewentualnych roszczeń wobec nich. Dodatkowo, od przesądzenia istnienia stosunku prawnego między stronami uzależniona jest możliwość wpływania przez bank na sferę prawną powodów w zakresie wykraczającym poza prawa i obowiązki umowne, np. przez zamieszczanie informacji o zadłużeniu powodów w biurach informacji gospodarczej lub przez dokonywanie przelewów ewentualnych wierzytelności przeciwko powodom.

Merytoryczną ocenę roszczeń Sąd Okręgowy rozpoczął od rozpoznania zarzutów abuzywności postanowień umowy kredytowej, wprowadzające mechanizm indeksacji, które przewidywały przeliczenie kredytu wypłaconego w złotych na franki szwajcarskie oraz przeliczanie rat wpłacanych w złotych na franki szwajcarskie według kursu – odpowiednio – kupna i sprzedaży franka szwajcarskiego ustalonego jednostronnie przez bank (§ 2 pkt 12, § 7 ust. 4, § 9 ust. 2 pkt 1 i 2 oraz § 13 ust. 7 regulaminu).

Biorąc pod uwagę treść art. 385 ¹ § 1 k.c., Sąd a quo nie miał wątpliwości, że w przedmiotowej umowie kredytowej powodowie występowali w charakterze konsumentów, gdyż zawarcie umowy było czynnością dokonaną z przedsiębiorcą (bankiem), niezwiązaną bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową powodów (art. 22 ¹ k.c.).

Sąd ten dodał, iż z ustalonego stanu faktycznego wynika, że umowa została sporządzona przez bank na standardowym wzorcu, a powodowie nie mieli wpływu na jej zasadniczą treść. O braku rzeczywistego wpływu powodów na treść poszczególnych postanowień umownych świadczą również okoliczności jej zawarcia. Umowa została bowiem przedstawiona powodom do przeczytania w placówce banku w wersji gotowej do podpisu, przygotowanej według standardowego wzorca, dopiero w dacie wyznaczonej do jej zawarcia, wraz z licznymi załącznikami. Warunki te utrudniały efektywne zapoznanie się z treścią umowy, jej zrozumienie i ewentualne wyjaśnienie wszystkich wątpliwości, nie mówiąc już o podjęciu negocjacji odnoszących się do poszczególnych postanowień. W czasie zawarcia umowy, gdy powodowie zaliczali się do grupy klientów zawierających masowo umowy waloryzowane walutą obcą, umowa miała charakter de facto adhezyjny, a rzeczywisty ich wpływ na umowę ograniczał się do jej podpisania lub niepodpisania. Sąd Okręgowy miał też na względzie znaczącą dysproporcję między potencjałem banku a powodów, którzy nie mieli wiedzy ani doświadczenia z zakresu bankowości, a swojego kontrahenta traktowali z podwyższonym zaufaniem, nie spodziewając się zamieszczenia w umowie postanowień, które mogły być dla nich niekorzystne.

Sąd I instancji zwrócił uwagę, iż działania banku nie zapewniły powodom informacji wystarczających do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji, a w konsekwencji nie doszło do uchylenia niejednoznaczności spornych postanowień umowy w stopniu wyłączającym badanie abuzywności.

Sąd Okręgowy przyjął, iż sporna klauzula indeksacyjna stanowiła element określenia głównego świadczenia stron, gdyż miała być wykorzystywana do określenia zarówno wysokości świadczenia banku, jak i późniejszych świadczeń kredytobiorców. Nie mógł on jednak uznać, by klauzula ta została sformułowana w sposób jednoznaczny. Odesłanie w klauzuli indeksacyjnej do tabel banku nie pozwalało bowiem ustalić nie tylko wysokości zobowiązania w chwili zawarcia umowy, ale również nie pozwalało ustalić w sposób jednoznaczny i przewidywalny samego mechanizmu ustalania wysokości zobowiązania. Żadne z postanowień umowy nie wskazuje bowiem na sposób ustalania przez bank kursów kupna i sprzedaży waluty obcej, według których następować miało ustalenie wysokości długu powodów oraz wysokości ich świadczenia na rzecz banku (raty). Nie ma przy tym znaczenia, czy w banku istniały i były wdrożone procedury ustalania kursów na potrzeby tabel oraz czy na ile kursy te miały charakter rynkowy. Przy ocenie abuzywności przedmiotem badania są bowiem postanowienia umowne według stanu z chwili zawarcia umowy, nie zaś praktyka wykonywania umów przez jedną ze stron.

Sąd I instancji stwierdził, iż w tym stanie rzeczy nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych, która wyłączałaby stwierdzenie abuzywności.

Przechodząc następnie do oceny przesłanek pozytywnych, Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, iż analizowane postanowienia umowne (w § 2 pkt 12, § 7 ust. 4, § 9 ust. 2 pkt 1 i 2 oraz § 13 ust. 7 regulaminu) kształtowały prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, a przy tym rażąco naruszały ich interesy. Powierzenie bankowi jednostronnego, nieograniczonego i całkowicie uznaniowego – przynajmniej w świetle umowy – uprawnienia do ustalenia kursu waluty, według którego ustalana jest każdoczesna wysokość zobowiązania powodów oraz wysokość świadczeń ratalnych, jest działaniem nielojalnym wobec klienta i trudno uznać, by zostało zaakceptowane przez racjonalnego i należycie poinformowanego konsumenta, gdyby było negocjowane indywidualnie. Bank ma przy tym możliwość uzyskania dodatkowych korzyści ekonomicznych w wyniku jednostronnego ustalenia rozmiarów spreadu walutowego. Przyjęcie opisanego mechanizmu przerzuca jednocześnie w całości na konsumentów ciężar ryzyka walutowego, gdyż pozwala bankowi na ustalenie takich kursów przyjmowanych do przeliczania spłacanych rat, by ekonomiczne skutki wzrostu kursu waluty obcej ponosili wyłącznie konsumenci. Sąd I instancji podkreślił, że dla oceny abuzywności irrelewantny jest sposób korzystania z banku z umownego uprawnienia do ustalania kursów walut przy przeliczaniu świadczeń stron, gdyż przedmiotem oceny jest umowa w chwili jest zawarcia, a nie praktyka wykonywania umowy. Z tego samego względu dla oceny abuzywności nie ma znaczenia wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984; tzw. ustawa antyspreadowa), która przez dodanie art. 69 ust. 3 Prawa bankowego dającemu kredytobiorcy uprawnienie do spłaty rat w kredycie indeksowanym do waluty obcej bezpośrednio w tej walucie.

Z podanych względów (określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron) postanowienia przedmiotowej umowy kredytu wprowadzające mechanizm waloryzacji świadczeń stron do franka szwajcarskiego według kursów waluty ustalanych jednostronnie i uznaniowo przez bank, w ocenie Sądu Okręgowego, stanowią niedozwolone postanowienia umowne.

Cywilnoprawną sankcją ustalenia abuzywności postanowienia umowy jest brak związania nim konsumenta (art. 385 ¹ § 1 k.c.), przy zachowaniu związania stron umową w pozostałej części (art. 385 ¹ § 2 k.c.). Regulacja ta nie odnosi się jednak do postanowień określających główne świadczenie stron, do których – w ocenie Sądu a quo– zaliczają się postanowienia wprowadzające mechanizm indeksacji do przedmiotowej umowy kredytu. Skutkiem jego abuzywności jest zatem nieważność całej umowy, przy czym skutek ten nie nastąpi, jeżeli istnieje możliwość zastąpienia zakwestionowanego postanowienia przepisami dyspozytywnymi lub jeżeli konsument wyrazi wolę dalszego obowiązywania umowy z zachowaniem klauzuli abuzywnej.

W realiach niniejszej sprawy, zdaniem Sądu I instancji, nie ma możliwości zastąpienia postanowień abuzywnych przepisami dyspozytywnymi, w szczególności nie wchodzi w rachubę zastosowanie dyspozycji art. 358 § 2 k.c., który wszedł w życie po zawarciu umowy kredytu. Z braku podstawy prawnej w przepisach dyspozytywnych nie można również usunąć klauzuli indeksacyjnej z zachowaniem oprocentowania według stawek (...) właściwych dla zobowiązań wyrażonych we frankach szwajcarskich ( (...) zastąpił stosowany do 31 grudnia 2021 r. wskaźnik LIBOR). Mechanizm taki stawiałby przy tym kredytobiorców kredytów waloryzowanych w walucie obcej w sytuacji nieuzasadnionego uprzywilejowania w stosunku do pozostałych kredytobiorców, gdyż prowadziłby do całkowitego wyeliminowania ryzyka walutowego przy zachowaniu oprocentowania kredytu znacząco niższego od oprocentowania kredytów złotowych niepodlegających denominacji lub indeksacji do waluty obcej.

Sąd a quo wskazał, iż negatywną przesłanką unieważnienia całej umowy jest także wystąpienie szczególnie niekorzystnych konsekwencji dla konsumenta. Konsekwencje te należy oceniać w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, a z drugiej strony, do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie. W niniejszej sprawie strona powodowa zarówno w pismach procesowych, jak i na rozprawie, wykazywała pełną świadomość skutków ustalenia nieważności, konsekwentnie i kategorycznie wyrażając wolę unieważnienia całej umowy, nie akceptując jednocześnie utrzymania jej w mocy z zachowaniem postanowień abuzywnych.

Z podanych względów, na podstawie art. 58 § 1 w zw. z art. 385 ¹ § 1 k.c., Sąd Okręgowy ustalił, że umowa o kredyt hipoteczny nr (...) sporządzona w dniu 8 lutego 2008 r., zawarta między powodami a poprzednikiem prawnym strony pozwanej jest nieważna.

Sąd I instancji uznał, iż dochodzone pozwem roszczenie o zapłatę stanowi roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia oparte na art. 405 w zw. z art. 410 k.c. Powodowie powołują się na nieistnienie zobowiązania będące skutkiem nieważności umowy stanowiącej źródło zobowiązania ( condictio indebiti). Nieważność umowy jest stanem istniejącym od chwili jej zawarcia, a wszelkie świadczenia spełnione w wykonaniu nieważnej umowy mają charakter świadczeń nienależnych. W przypadku świadczeń pieniężnych zwrotowi podlega ich wartość nominalna. Sąd ten dodał, że wzajemne roszczenia obu stron mają niezależny byt prawny i nie podlegają automatycznej kompensacji zgodnie z tzw. teorią dwóch kondykcji. Sąd Okręgowy wskazał, iż powódka K. S. domagała się zasądzenia na swoją rzecz kwoty 43 543,12 zł i 20 720,10 CHF, obejmującej uiszczone przez nią na rzecz banku świadczenia w okresie od 3 kwietnia 2008 r. do 3 grudnia 2021 r. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że powódka spełniła na rzecz banku w wykonaniu nieważnej umowy kredytu w okresie objętym żądaniem pozwu żądane kwoty, podlegają one zwrotowi przez stronę pozwaną jako świadczenie nienależne na podstawie art. 405 w zw. z art. 410 k.c., o czym orzeczono w punkcie II sentencji.

O odsetkach za opóźnienie orzeczono na podstawie art. 481 k.c. w związku z art. 455 k.c.

Odnosząc się do zgłoszonego przez pozwanego zarzutu zatrzymania, Sąd Okręgowy stwierdził, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną, a to wyklucza zastosowanie art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. wprost.

O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 1 ¹ w zw. z art. 99 k.p.c.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł pozwany zaskarżając wyrok w całości, zarzucając naruszenie: art. 233 § 1 k.p.c., art. 227 k.p.c. w zw. z art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c., art. 189 k.p.c., art. 385 ¹ § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95, str. 29) (dalej "Dyrektywa 93/13"), art. 65 k.c. i art. 69 Prawa bankowego, art. 385 ¹ § 1 zd. 2 k.c.; art. 385 ¹ § 1 k.c., art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich; art. 385 ¹ § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz w związku z motywem dwudziestym pierwszym Dyrektywy 93/13; art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r., o zmianie ustawy - prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 69 ust. 3 prawa bankowego i art. 75b prawa bankowego, art 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c.; art. 411 pkt 2 i 4 k.c.; art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.; art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1 k.c., art. 481 § 1 k.c. w związku z art. 455 k.c.

Mając na względzie powyższe zarzuty pozwany wniósł o zmianę wyroku w całości poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od strony powodowej na rzecz pozwanego kosztów procesu za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Ponadto na podstawie art. 380 k.p.c. w zw. z art. 162 k.p.c. apelujący wniósł o rozpoznanie przez Sąd drugiej instancji postanowienia wydanego na rozprawie dnia 7 listopada 2022 r. pomijającego wniosek dowodowy z pkt 5) petitum odpowiedzi na pozew o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka A. S. na okoliczności tam wskazane oraz wniósł o przeprowadzenie tego dowodu postępowaniu apelacyjnym, w trybie pisemnym zgodnie z art. 271 k.p.c. w zw. z art. 391 §1 k.p.c.

W odpowiedzi na apelację, powodowie wnieśli o jej oddalenie na koszt pozwanego, pominięcie zgłoszonego w niej wniosku dowodowego oraz zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.

Jeśli chodzi o zarzut naruszenia art. 189 k.p.c., to Sąd Apelacyjny przytacza wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2022 r. (IV CSKP 474/22), w uzasadnieniu którego Sąd ten szeroko omówił przesłankę interesu prawnego w sprawie również dotyczącej kredytu waloryzowanego do waluty obcej, z uwzględnieniem swojego dotychczasowego dorobku orzeczniczego. Mianowicie powód zachowuje interes prawny do wytoczenia powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego, mimo przysługującego mu powództwa o świadczenie, jeżeli z tego stosunku wynikają jeszcze inne, lub dalej idące skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne. W takim wypadku tylko powództwo o ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego może w definitywny sposób rozstrzygnąć niepewną sytuację prawną powoda i zapobiec także na przyszłość możliwym sporom (por. także postanowienie SN z dnia 19 października 2022 r. (I CSKP 2794/22).

Sąd Apelacyjny przyjmuje za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, co nie wymaga ich ponownego przytaczania (art. 387 § 2 ¹ k.p.c.).

Tym samym Sąd Odwoławczy za chybiony uznaje zarzut o sprzeczności tych ustaleń z materiałem dowodowym, co zdaniem skarżącego miałoby być wynikiem naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 233 § 1 k.p.c. Jednak zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie może się ograniczać do wskazywania, iż możliwe były inne wnioski odnośnie do faktów, lecz polega na wykazaniu, że wnioski wyprowadzone przez sąd orzekający były niemożliwe, niespójne, nielogiczne lub sprzeczne z doświadczeniem życiowym (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2002 r., sygn. akt II CKN 817/00; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2004 r., sygn. akt IV CK 339/02; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2003 r., sygn. akt IV CK 274/02).

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, skarżący nie podołał powyższemu obowiązkowi, gdyż jego argumentacja sprowadza się do polemiki względem stanowiska Sądu pierwszej instancji, nie wskazując, które konkretnie dowody zostały jego zdaniem ocenione z uchybieniem zasadom logiki i doświadczenia życiowego.

Sąd Okręgowy ustalając stan faktyczny oparł się na dokumentach złożonych przez strony, których wiarygodność i rzetelność nie była kwestionowana, oraz na przesłuchaniu powodów.

Sąd Apelacyjny aprobując stanowisko Sądu Okręgowego podkreśla ponadto, że zeznania powodów korelują ze sobą, ponadto zeznania powódki K. S., na potrzeby której zaciągane było zobowiązanie kredytowe, są wyczerpujące, szczegółowe, i wpisują się w ówczesną praktykę masowego zawierania teto typu umów, różniących się w zasadzie tylko kwotą kredytu i okresem kredytowania.

Akcentowana przez skarżącego okoliczność, że powódka była pracownikiem banku kredytującego nie umniejsza wiarygodności jej zeznań, jeśli chodzi o okoliczności zawierania tej konkretnej umowy oraz realizację przez bank obowiązku informacyjnego. W tej bowiem kwestii najistotniejsze znaczenie ma dorobek orzeczniczy SN i TSUE, o czym szerzej będzie mowa w dalszych rozważaniach.

Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do uzupełnienia materiału dowodowego o zeznania świadka A. S., o co wnosił apelujący zaskarżając w trybie art. 380 k.p.c. postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 7 listopada 2022 r., gdyż nie uczestniczył on w procesie zawierania umowy i mógł zeznawać jedynie na temat ogólnej problematyki tzw. kredytów frankowych czy też procedur przyjętych w banku kredytującym. W konsekwencji zeznania te nie mogły być przydatne dla odtworzenia okoliczności zawarcia tej konkretnej umowy.

Jeśli chodzi o ocenę prawną ustalonego stanu faktycznego, to Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że kwestię nieważności umowy należy przede wszystkim łączyć z występującymi w niej niedozwolonymi postanowieniami umownymi, za czym przemawia bogate stanowisko Sądu Najwyższego, zapadłe na tle podobnych umów o kredyt indeksowany do kursu waluty obcej.

Status powodów jako konsumentów w rozumieniu art. 22 ¹ k.c. w chwili zawierania umowy nie był kwestionowany. W ocenie Sądu Odwoławczego, Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że postanowienia umowy nie były z nimi indywidualnie negocjowane, gdyż dla spełnienia tej przesłanki nie wystarcza ustalenie, iż cała umowa była przedmiotem negocjacji, ale należało ustalić, iż przedmiotem negocjacji (indywidualnych ustaleń) było konkretne jej postanowienie, które potencjalnie może zostać uznane za niedozwolone (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 6 marca 2019 r., I CSK 462/18, LEX nr 2629877 i w wyroku z dnia 10 grudnia 2019 r., IV CSK 443/18, LEX nr 2775316).

Należało również mieć na uwadze, że bank posługiwał się opracowanym przez siebie wzorcem umownym oraz spoczywający na nim ciężar dowodu (art. 385 ¹ § 4 k.c.), a przygotowanie wzorca umowy przez jedną ze stron stosunku obligacyjnego oraz oparcie tej umowy na stosowanych przez przedsiębiorcę regulaminach, stwarza silne domniemanie faktyczne, iż tak wprowadzone do stosunku obligacyjnego postanowienia nie zostały indywidualnie uzgodnione (…) indywidualnemu uzgodnieniu postanowień umownych nie czyni zadość wybór przez konsumenta jednej z ofert zaproponowanych przez przedsiębiorcę (tak SA w Warszawie w wyroku z dnia 25 listopada 2020 r., VI ACa 779/19, LEX nr 3145135). W ocenie Sądu Apelacyjnego, pozwany nie zdołał obalić tego domniemania.

W umowie występują klauzule abuzywne dotyczące ryzyka kursowego i walutowego składające się na mechanizm indeksacji - klauzule spreadowe (kursowe) i klauzule ryzyka walutowego są przy tym ściśle ze sobą związane, ponieważ klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej sposób przeliczenia zobowiązań stron w celu ustalenia ich wysokości (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22 i z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22).

Postanowienia umowne podobne do ocenianych w niniejsze sprawie były już wielokrotnie przedmiotem badania Sądu Najwyższego, który jednolicie przyjmuje, że mechanizm ustalania kursów waluty na podstawie tabel kursowych banku jest oczywiście sprzeczny z dobrymi obyczajami, narusza rażąco interesy konsumenta i równowagę stron, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści, a przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną banku, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 385 ^{( 1 )}§ 1 k.c. Postanowienia umowy, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. (por. wyrok z dnia 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22, LEX nr 3303545 i przywołane w jego uzasadnieniu orzecznictwo, oraz wyrok z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22, LEX nr 3350120, postanowienie z dnia 15 listopada 2022 r., I CSK 2909/22, LEX nr 3450393, postanowienie z dnia 9 listopada 2022 r., I CSK 4170/22, LEX nr 3437889).

Abuzywny charakter można przypisać również klauzuli ryzyka walutowego, jeżeli nakłada ona na kredytobiorcę nieograniczone, względnie nieproporcjonalne ryzyko walutowe.

Warto w tym miejscu przywołać wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r .( II CSKP 464/22 LEX nr 3350095), w którym Sąd ten - w ślad za wyrokami TSUE z dnia 10 czerwca 2021 C – 776/19 i z dnia 18 listopada 2021 r. C‑212/20 wskazał, że kluczowe znaczenie ma uświadomienie konsumentowi, iż silna deprecjacja waluty krajowej może pociągać za sobą konsekwencje trudne do udźwignięcia przez konsumenta. Wymaganiu temu nie czyni zadość np. podawanie „uspokajających” informacji o historycznych wahaniach waluty indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do przewidywanego czasu trwania umowy kredytu, które może wręcz usypiać czujność kredytobiorcy, wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń.

W dalszych rozważaniach Sąd Najwyższy stwierdził również, że z punktu widzenia omówionych wymagań trudno uznać za wystarczające dane, których podanie zalecano w rekomendacji S Komisji Nadzoru Bankowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r. na podstawie art. 137 ust. 1 Prawa bankowego. Rekomendacja wymagając uzyskania od klienta banku pisemnego oświadczenia, potwierdzającego „pełną świadomość” ryzyka walutowego, akcentuje ona kwestie formalne, bez należytej troski o rzeczywiste zapewnienie owej „pełnej świadomości”. Tymczasem zalecane informacje trudno uznać za wystarczające, zważywszy choćby okres, na który zawierane były zwykle umowy kredytu hipotecznego, jak również brak zastrzeżenia co do konieczności uświadomienia, że ryzyko walutowe może być znacznie wyższe, a wysokość zadłużenia w przeliczeniu na złote polskie wzrosnąć znacznie bardziej niż o 20%, co może doprowadzić do sytuacji, w której uzyskujący dochody w walucie krajowej klient nie będzie w stanie spłacać kredytu.

Jak już wyżej sygnalizowano, pozwany nie wykazał, aby przy zawieraniu umowy wypełnił obowiązek informacyjny wobec powodów w sposób odpowiadający wyżej przedstawionym wymogom. Wymogu tego nie spełnia podpisanie oświadczenia o zaznajomieniu z ryzykiem związanym z możliwą zmianą kursu waluty, gdyż oświadczenie takowe złożone na gotowym, standardowym druku nie tworzy domniemania, aby konsument mógł wówczas racjonalnie określić wysokości własnego zobowiązania, a tym samym - ocenić skutki ekonomiczne zawieranej umowy. Oświadczenie nie konwaliduje także braku określenia głównego przedmiotu umowy w sposób jasny i zrozumiały dla konsumenta (por. wyrok SA w Katowicach z dnia 3 czerwca 2022 r., I ACa 474/21, LEX nr 23358387, wyroki SN z dnia 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22 i II CSKP 975/22, LEX nr 3303545, nr 3303543).

Abuzywności poszczególnych klauzul zawartych w umowie kredytu zawartej przez strony nie wyeliminowało wprowadzenie w 2011 r. ust. 3 do art. 69 Prawa bankowego. Ta nowelizacja miała na celu wyeliminowanie tzw. spreadów bankowych, a nie zmianę istoty umowy kredytowej, nie doprowadziła natomiast do przekształcenia zawartej wcześniej umowy w umowę o kredyt walutowy (por. np. postanowienie SN z dnia 15 listopada 2022 r. , I CSK 2909/22, LEX nr 3450393).

Jeśli chodzi o skutki występowania w umowie klauzul abuzywnych, to aktualna linia orzecznicza Sądu Najwyższego nie pozwala na utrzymania umowy w mocy i dalsze jej wykonywanie poprzez zastosowanie przepisów ustawy.

W postanowieniu z dnia 21 grudnia 2023 r. ( sygn. akt I CSK 5261/22, LEX nr 3648339) stanowiącym podsumowanie dotychczasowego dorobku orzeczniczego Sąd Najwyższy stwierdza: „ Wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą, do czego prowadziłaby dalsza realizacja udzielonego kredytu jako złotowego, niezależnie od mechanizmu oprocentowania tego kredytu, byłoby natomiast równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż umowę taką należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe i przemawia za jej całkowitą nieważnością (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20). Stanowisko to zostało podzielone w licznych późniejszych rozstrzygnięciach Sądu Najwyższego (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD 2022, nr D, poz. 45, z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22 i z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, a także wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22, z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2022 r., I CSK 2237/22 i powołane tam dalsze orzecznictwo).”

W dalszych rozważaniach Sąd Najwyższy odniósł się również do kwestii substytucji nieuczciwych klauzul kursowym odwołaniem do średniego kursu NBP na podstawie art. 358 § 2 k.c., względnie przepisów innych ustaw, podkreślając, że: „wchodzi ono w rachubę tylko wtedy, gdyby jego brak narażał konsumenta, przez upadek umowy w całości, na szczególnie niekorzystne skutki, przy czym decydujące w tym zakresie jest zdanie konsumenta (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22 i przywołane tam orzecznictwo).”

Powodowie podtrzymywali swoje żądanie, a w związku z tym Sąd Okręgowy zasadnie orzekł, że umowa jest nieważna w całości i że kwoty wypłacone na jej podstawie stanowią świadczenia nienależne ( por. uchwały SN z dnia a 16 lutego 2021 r. i z dnia 7 maja 2021 r., sygn. akt III CZP 11/20, OSNC 2021/6/40, sygn. akt III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56).

Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie ma podstaw do przyjęcia, aby roszczenie powodów stawało się wymagalne dopiero po złożeniu przez powodów oświadczenia o świadomości skutków nieważności umowy. Rozważania Sądu Najwyższego zawarte w uzasadnieniu uchwały z dnia 7 maja 2021 r. co do stanu tzw. „bezskuteczności zawieszonej” związanej z koniecznością podjęcia decyzji przez konsumenta, czy aprobuje istnienie klauzuli abuzywnej w umowie, czy też odmawia jej potwierdzenia godząc się jednocześnie na kompleksowe skutki stwierdzenia nieważności całej umowy, przy czym skuteczność tych oświadczeń zależy od uprzedniego pouczenia o konsekwencjach abuzywności, nie uchylają bowiem ogólnej zasady wynikającej z art. 455 k.c. Odmienne rozwiązanie byłoby skrajnie niekorzystne dla konsumenta, który nie ma wpływu na tok i czas trwania procesu sądowego oraz zakres udzielanych mu pouczeń.

Co do zarzutu naruszenia art. 411 pkt 2 k.c. Sąd Apelacyjny wskazuje, iż nie sposób przyjąć, aby świadczenie spełnione przez kredytobiorcę w następstwie nieważnej umowy kredytowej może być kwalifikowane jako czyniące zadość zasadom współżycia społecznego. Taka wykładnia prowadziłaby bowiem do udzielenia ochrony prawnej podmiotowi, który w swojej praktyce stosuje klauzule abuzywne.

Jeśli natomiast chodzi o zarzut naruszenia art. 411 pkt 4 k.c., to przypadki, w których podstawa świadczenia jest nieważna, nie są objęte zakazem unormowania tego przepisu, co pozwala na zwrot kwot nienależnie wpłaconych. Przepis ten nie ma w ogóle zastosowania do świadczenia nienależnego, gdyż dotyczy zobowiązań istniejących, acz niewymagalnych. Nie może zatem stać na przeszkodzie uwzględnieniu condictio indebiti, sine causa czy ob rem; w takich wypadkach podstawa w ogóle nie powstała, więc brak jest roszczenia, które mogłoby jeszcze nie być wymagalne. Spełniający świadczenie może żądać jego zwrotu, gdy świadczenie spełniane jest w wykonaniu nieważnej czynności prawnej (…). W tej sytuacji zwrot następuje jednakże bez względu na wiedzę oraz przekonanie solvensa co do obowiązku spełnienia świadczenia (por. wyrok SN z dnia 31 sierpnia 2021 r., I NSNc 93/20, LEX nr 3220158. M. Fras, M. Habdas, komentarz do art. 411, t.9, WKP 2018, A. Kidyba, komentarz do art. 411 k. c. t. 19, LEX 2014).

Nie sposób również zgodzić się z zarzutem naruszenia art. 496 k.c. w związku z art. 497 k.c. Zgodnie bowiem z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2022 r. ( I CSK 4694/22), w wypadku uznania umowy za nieważną przedsiębiorca nie może poprzez zarzut zatrzymania żądać kompensacji niekorzystnych skutków jego bezprawnego zachowania. Art. 7 ust. 1 w związku z motywem dwudziestym czwartym dyrektywy 93/13/EWG zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia stosownych i skutecznych środków zapobiegających dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami. Niedopuszczalne byłoby takie ukształtowanie sytuacji prawnej konsumenta wskutek uznania umowy kredytu za nieważną z powodu zawartych w niej nieuczciwych postanowień umownych, które prowadziłoby do udaremnienia oczekiwanego skutku przepisów ochronnych w odniesieniu do konsumentów, realizującej w istocie tzw. efekt mrożący, a to wskutek istotnego pogorszenia sytuacji ekonomicznej konsumenta na skutek dokonanego przezeń wyboru wyjścia z sytuacji, w której stał się ofiarą nieuczciwej praktyki ze strony przedsiębiorcy.

W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny na mocy art. 385 k.p.c. oddalił apelację i orzekł o kosztach postępowania na mocy art. 98 k.p.c. w związku z art. 108 § 1 k.p.c. i § 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

SSA Małgorzata Zwierzyńska